Perfekcyjna dokumentacja, brak licencji
Czeski szpital kupił 90 licencji Office z nienaganną dokumentacją. Weryfikacja bezpośrednio u podmiotów z łańcucha licencyjnego wykazała, że transakcje nigdy nie miały miejsca. Dowiedz się, jak weryfikować pochodzenie oprogramowania z drugiej ręki i jakie klauzule zawrzeć w umowie.
Dziewięćdziesiąt licencji Office, nienaganna dokumentacja, działający klucz aktywacyjny i podpisy elektroniczne we wszystkich właściwych miejscach. Czeski szpital publiczny zrobił wszystko, czego można by oczekiwać od ostrożnego nabywcy podczas weryfikacji dostawy. Kiedy jednak zweryfikowaliśmy łańcuch licencji bezpośrednio u wymienionych w nim firm, obie potwierdziły na piśmie, że opisane transakcje nigdy nie miały miejsca.
Oprogramowanie z rynku wtórnego jest legalne w Unii Europejskiej i dla wielu organizacji stanowi ekonomicznie uzasadniony wybór. Odkąd Trybunał Sprawiedliwości UE wydał wyrok w sprawie UsedSoft przeciwko Oracle (C-128/11), prawo podmiotu praw autorskich do rozpowszechniania kopii programu ulega wyczerpaniu wraz z jej pierwszą sprzedażą w UE, a licencja może być legalnie odsprzedana. Rynek wtórny opiera się zatem na solidnych podstawach prawnych. Jednak to, na czym opiera się konkretna kupowana licencja, jest kwestią, na którą same dokumenty nie dadzą odpowiedzi.
Przetarg, który wyglądał wzorowo
Latem 2026 roku czeski szpital publiczny ogłosił zamówienie publiczne o małej wartości na licencje oprogramowania biurowego. Zwycięski oferent zaoferował oprogramowanie z rynku wtórnego, czyli wcześniej używane licencje bezterminowe: 90 licencji Microsoft Office LTSC Standard 2024 za kwotę 450 000 CZK netto.
Szpital otrzymał certyfikat elektroniczny z jednym kluczem MAK (Multiple Activation Key) na 90 aktywacji, link do pobrania plików instalacyjnych oraz dokumentację odtwarzającą licencje krok po kroku: europejski dystrybutor CSP → pierwszy nabywca → dostawca → szpital.
Weryfikacja była dokładna. Łańcuch był spójny, podpisy elektroniczne na oświadczeniach były ważne, a klucz aktywował się pomyślnie. Według powszechnych standardów nie było się do czego przyczepić.
Znak ostrzegawczy
Nazwa dostawcy była nam znana. W 2023 roku inny zamawiający wykluczył go z podobnego przetargu na licencje Office, ponieważ – zgodnie z publicznie dostępną decyzją – informacje zawarte w jego ofercie nie odpowiadały rzeczywistości.
Decydujący okazał się jeden szczegół. Dokumentacja licencyjna opisywała zakup licencji od spółki, która w dacie wskazanej transakcji jeszcze nie istniała. Faktura była datowana na dwa tygodnie przed rejestracją spółki, a dokumentacja została podpisana elektronicznie przez samego dyrektora zarządzającego dostawcy.
Gdy ten sam dostawca pojawił się w kolejnym przetargu, postanowiliśmy przyjrzeć się dostawie.
Jak przeprowadziliśmy weryfikację
Weryfikacja zajęła 48 godzin. Nie wymagała specjalistycznych narzędzi, a jedynie cierpliwości i zwykłego kontaktu z każdym ogniwem w łańcuchu.
Wniosek o dostęp do informacji publicznej. Na podstawie ustawy nr 106/1999 Dz.U., o swobodnym dostępie do informacji, uzyskaliśmy od szpitala opis dostawy: produkt, ilość, program licencjonowania oraz zadeklarowany łańcuch wraz z numerem umowy licencyjnej.
Zapytanie do dystrybutora. Poprosiliśmy zespół wsparcia dystrybutora na początku łańcucha o sprawdzenie zamówienia i przekazaliśmy dane identyfikacyjne pierwszego nabywcy.
Zapytanie do pierwszego nabywcy. Poprosiliśmy spółkę wskazaną jako pierwszy nabywca o potwierdzenie sprzedaży na rzecz dostawcy. Przeszukała ona swoje rejestry według nazwy dostawcy, numeru IČO, numeru NIP (DIČ) i adresu.
Porównanie z dokumentacją. Obie odpowiedzi zestawiliśmy z dokumentami, które szpital otrzymał od dostawcy.
Dwie odpowiedzi, jeden wniosek
Zarówno dystrybutor, jak i pierwszy nabywca potwierdzili na piśmie, że transakcje opisane w dokumentacji nigdy nie miały miejsca.
Dystrybutor: żadne zamówienie na 90 licencji nie figuruje w jego systemie ani w rejestrach Microsoftu. Numer umowy licencyjnej podany w dokumentacji nie istnieje w jego bazie danych.
Pierwszy nabywca: dostawca nigdy nie kupił od niego tych licencji, a zakupił jedynie dwie licencje na inny produkt. Pierwszy nabywca nie wydał żadnego oświadczenia i podejmuje kroki prawne w związku z bezprawnym użyciem jego nazwy.
Mimo to ta sama dokumentacja przeszła formalną weryfikację szpitala bez ani jednego zastrzeżenia. I to jest sedno całej sprawy.
Dlaczego formalna weryfikacja nie wystarczy
W przypadku oprogramowania z rynku wtórnego prawo użytkownika końcowego do korzystania z programu wynika z przepisów prawa, a nie z umowy z producentem. Czeska ustawa o prawie autorskim (art. 14 ust. 2) oraz orzecznictwo TSUE stawiają jednak jeden warunek: musi to być egzemplarz, który podmiot praw autorskich rzeczywiście wprowadził do obrotu na terenie UE. Żadna ze standardowych kontroli formalnych nie weryfikuje tego warunku:
Spójny łańcuch dokumentów dowodzi jedynie, że dokumenty odwołują się do siebie nawzajem. Nie dowodzi, że transakcje rzeczywiście miały miejsce.
Ważny podpis elektroniczny potwierdza, kto podpisał dokument. Nie dowodzi, że jego treść jest prawdziwa.
Działający klucz MAK dowodzi, że klucz obecnie dokonuje aktywacji. Nie dowodzi, że licencja została nabyta legalnie.
Podpisane oświadczenie dowodzi, że ktoś złożył oświadczenie o określonej treści. Nie dowodzi, że oświadczenie pochodzi od podmiotu, za który się podaje.
Istnieje tylko jeden sposób na zweryfikowanie pochodzenia licencji: bezpośrednie zapytanie każdego ogniwa w łańcuchu. Dziś każdy może sporządzić estetyczny, podpisany elektronicznie dokument, na co zwraca uwagę Igor Weinlich w wywiadzie Klucz aktywacyjny to nie licencja [link]. Wygląd dokumentu nie mówi nic o tym, czy jego treść jest prawdziwa.
Ryzyka dla nabywcy
Każdy, kto korzysta z licencji bez należycie udokumentowanego pochodzenia, korzysta z oprogramowania bez uprawnień, nawet jeśli nabył je w dobrej wierze. Odpowiedzialność spoczywa na użytkowniku, a nie na sprzedawcy.
Audyt producenta: w przypadku braku udokumentowanego pochodzenia licencje należy zakupić ponownie, zazwyczaj po pełnej cenie.
Zablokowanie klucza: producent może zablokować klucz MAK. Office przestanie się aktywować, co wywoła efekt domina w systemach od niego zależnych.
Roszczenia podmiotu praw autorskich: w przypadku nieuprawnionego korzystania właściciel praw może żądać wydania bezpodstawnego wzbogacenia, co zgodnie z czeską ustawą o prawie autorskim oznacza równowartość co najmniej dwukrotności standardowej opłaty licencyjnej.
Bezpieczeństwo: przy plikach instalacyjnych niewiadomego pochodzenia nie można wykluczyć ingerencji osób trzecich. W środowisku przetwarzającym dane wrażliwe, takim jak szpital, stanowi to samo w sobie poważne ryzyko.
Stosunek jakości do ceny: opłacona dostawa może nie mieć wartości, za którą zapłacono. W przypadku publicznych zamawiających może to również ściągnąć uwagę organów nadzorczych.
Oprogramowania nabytego w ten sposób nie można zalegalizować po fakcie.
Lista kontrolna: jak weryfikować oprogramowanie z rynku wtórnego
Pełny łańcuch. Wymagaj dokumentacji sięgającej aż do oficjalnego dystrybutora, a nie tylko ostatniej faktury.
Weryfikacja u źródła. Skontaktuj się bezpośrednio z każdym ogniwem łańcucha, nie za pośrednictwem dostawcy. Sprawdź, czy licencje rzeczywiście istnieją, a nie tylko figurują na papierze. Idealny „oryginał” i podpis elektroniczny nie stanowią dowodu.
Daty. Daty rejestracji spółek, daty faktur i daty przeniesienia praw muszą być spójne. Sprawdź je w rejestrze handlowym.
Płatności. Żądaj dowodów płatności pomiędzy poszczególnymi ogniwami w łańcuchu.
Instalacja. Pobieraj pliki instalacyjne wyłącznie z oficjalnych źródeł Microsoft.
Historia dostawcy. Sprawdź wcześniejsze umowy dostawcy, w tym ewentualne wykluczenia.
Klucz nie jest dowodem. Pomyślna aktywacja nie mówi nic o legalności pochodzenia licencji.
Niezależny audyt. Licencje, których pochodzenie zostało już zweryfikowane przez niezależnego audytora, są również bezpiecznym rozwiązaniem. Raport audytora potwierdza, że licencje zostały legalnie nabyte i przekazane, dzięki czemu nie musisz samodzielnie weryfikować całego łańcucha.
Pochodzenie licencji nie powinno być tajemnicą
Najskuteczniejsze zabezpieczenie można zawrzeć w samej umowie. Informacje potwierdzające pochodzenie licencji nie mogą stanowić tajemnicy przedsiębiorstwa. Podmiot, który faktycznie posiada licencje, nie ma powodu, by ukrywać ich pochodzenie, a każdy kolejny nabywca, audytor i organ kontrolny musi mieć możliwość ich weryfikacji.
Niezależnie od tego, czy kupujesz w przetargu publicznym, czy w ramach standardowego zakupu firmowego, zalecamy włączenie do umowy następującej klauzuli:
Informacje i dokumenty potwierdzające pochodzenie oraz przeniesienie licencji („Dokumentacja Pochodzenia Licencji”) nie stanowią tajemnicy przedsiębiorstwa ani informacji poufnych żadnej ze stron umowy. Postanowienie to ma zastosowanie bez względu na jakiekolwiek inne postanowienia niniejszej umowy lub jakiekolwiek inne porozumienie stron o zachowaniu poufności. Dokumentacja Pochodzenia Licencji obejmuje w szczególności:
dane identyfikacyjne pierwszego oraz wszystkich kolejnych nabywców,
numery umów licencyjnych (np. Enterprise Agreement, Open License, MPSA, CSP, OEM) oraz numery autoryzacji,
rodzaj, edycję, wersję i liczbę licencji oraz datę nabycia,
dowód nabycia,
oświadczenia o deinstalacji,
dane niezależnego audytora (nazwa firmy, numer rejestrowy, siedziba) oraz jego raport z audytu lub certyfikat dla konkretnej licencji.
Sprzedawca wyraża zgodę na to, aby Kupujący ujawniał Dokumentację Pochodzenia Licencji kolejnym nabywcom, licencjodawcy i wyznaczonym przez niego audytorom, a także dystrybutorom, sądom i organom publicznym. Kupujący może to uczynić w celu wykazania wyczerpania prawa do rozpowszechniania, które nastąpiło wraz z pierwszą sprzedażą licencji na terytorium UE/EOG zgodnie z art. 14 ust. 2 czeskiej ustawy o prawie autorskim.
Taka klauzula nie stanowi żadnego obciążenia dla dostawców dysponujących legalnie nabytymi licencjami. Odbiera jednak możliwość zasłaniania się poufnością każdemu, kto w rzeczywistości licencji nie posiada. Jeśli pierwotny właściciel nie chce ujawniać swoich umów i cen każdemu kolejnemu nabywcy, istnieje eleganckie rozwiązanie: raport niezależnego audytora. To, co taki raport w rzeczywistości poświadcza, wyjaśniamy w artykule Jak sprawdzić pochodzenie oprogramowania z rynku wtórnego i co potwierdza raport niezależnego audytora [link].
Czy to dotyczy Ciebie?
Jeśli w ostatnich latach kupowałeś licencje Microsoft, warto zweryfikować ich pochodzenie. Sposób postępowania zależy od typu licencji:
Oprogramowanie z rynku wtórnego: zweryfikuj cały łańcuch licencji bezpośrednio u wskazanych firm, a nie wyłącznie na podstawie dokumentów od dostawcy (patrz lista kontrolna powyżej).
Nowe licencje (Volume Licensing, CSP): sprawdź, jakim kanałem zostały dostarczone. Prawidłowo zakupione licencje są widoczne na własnym koncie Microsoft Twojej organizacji, na przykład w centrum administracyjnym Microsoft 365 lub na portalu Volume Licensing. Jeśli posiadasz tylko klucz i fakturę, ale nie widzisz licencji na swoim koncie, zachowaj czujność.
Licencje OEM: licencja OEM jest przypisana do konkretnego urządzenia i jest dostarczana wraz z nim. Upewnij się, że etykiety Certyfikatu Autentyczności (COA) nie zostały nabyte oddzielnie, na przykład na aukcjach internetowych. Sama naklejka nie jest licencją.
Jak Forscope może pomóc
Weryfikujemy pochodzenie licencji u źródła, bezpośrednio u każdego ogniwa w łańcuchu, i przekazujemy wyniki na piśmie. Dzięki temu masz pewność, zanim nadejdzie audyt. Dostarczamy oprogramowanie z rynku wtórnego z udokumentowaną historią lub zweryfikowane przez niezależnego audytora oraz pomagamy w formułowaniu warunków umownych, aby formalna weryfikacja nie była Twoim jedynym zabezpieczeniem.
Zweryfikujemy Twoje licencje
Chcesz mieć pewność, że Twoje licencje obronią się podczas audytu? Zweryfikujemy je. Skontaktuj się z nami.